Toplumsal kimliği oluşturan kültür birliğini aynı din ve aynı dile dayandırmak, “ulus” kavramının kuşkusuz en bütüncü tanımıysa da en az kullanılanı, çünkü tarihin coğrafyada ıskartaya çıkardığı bir daralmadır.

Genleşmek zorundaki toplumlar çoğu zaman ya din ya dil çerçevesinde kimlik oluşturur ve aynı dili konuşmayan din bütünlüğüne “ümmet”, aynı dini paylaşmayan dil bütünlüğüne “millet” demek, ülkelerin sınırlarını -etnik kökenli istemlerle- içerden oymadığı zaman kabından taşıran, uzaktaki köylere gidilmese de “benim” dedirten ortak kültür şemsiyeleridir.

İşte Azerbaycan, “Tek millet iki devlet” sloganıyla böyle bağlıdır Türkiye’ye. Ve bu ülkenin tarihi, aynı dili paylaşmanın aynı dini paylaşmaktan daha güçlü bir kimlik oluşturduğunun kanlı kalıtı, canlı kanıtıdır.

Azerbaycan Türkleri, Şiidir. Eğer ulusal kimliklerini din belirleseydi, İran’a asimile olmaları gerekirdi. Üstelik, yaşadıkları yurdun tarihte Osmanlı ile İran arasında çizilip bozulan sınırları, 19. yüzyılın başında İran ile Rusya arasında ikiye bölündü ve en büyük dilimi 20. Yüzyıl’ın sonunda İran’ın siyasal coğrafyasına yazıldı. Günümüzde, İran’daki Azerbaycan, bağımsız Azerbaycan’dan daha büyük ve daha kalabalık: İran’a kalan Azerbaycan’da, İranlıların iddiasına göre 13 milyon, İran’ın başını ağrıtan, çünkü asimile edilemeyen Azerbaycan milliyetçilerine göre ise 30 milyon Türk yaşıyor. Oysa SSCB yıkıldıktan sonra bağımsızlığına kavuşan Azerbaycan nüfusu 8,5 milyon...

Ama hepsi Türkçe konuşuyor. Lehçe elbette değişik, belki onların Türkçesi daha özgün, belki -Alevilerin koruduğu ölçüde- bizimki. Ama anlıyoruz birbirimizi.